Θεματικό Πεδίο 3: Πολιτισμός & Δημιουργία

Οι πρακτικές πολιτισμού και διαχείρισης των προϊόντων του αποτελούν ζητήματα εκτεταμένου διεπιστημονικού προβληματισμού. Μελέτες με έμφαση σε ζητήματα αισθητικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας, σε ζητήματα χώρου και οικιστικής ανάπτυξης, αλλά και εργασίες σχετικά με τις ποικίλες διαστάσεις που συνεπάγεται η διαχείριση της συλλογικής μνήμης και πολιτιστικής κληρονομιάς ως πρακτική πολιτισμού η ίδια, συνθέτουν ενδεικτικές περιοχές ερευνητικού ενδιαφέροντος. Στο πλαίσιο του εν λόγω Θεματικού Πεδίου προσεγγίζονται κριτικά και με τη βοήθεια του φιλοσοφικού στοχασμού ποικίλες διαστάσεις αυτών των ζητημάτων και επισκοπείται σε συγκριτική και ιστορική προοπτική η εξέλιξη που διαμορφώνει η ανθρώπινη πολιτιστική δημιουργία. Η παρέμβαση αυτή, όπως αποτυπώνεται στη διαμόρφωση του χώρου, των τεχνών, της οικιστικής ανάπτυξης, της διαχείρισης των τεκμηρίων και της καθημερινής πρακτικής, συμπυκνώνει και αντανακλά κοινωνικές σχέσεις, εξουσιαστικές ιεραρχήσεις και ρητορικές κατεξουσιάσεις οι οποίες απαιτείται συνεχώς να αποτελούν αντικείμενο συστηματικής θεώρησης.

3.1: Η αισθητική ως δημιουργία (26 ώρες μαθήματος και 14 ώρες εργαστηρίου)
Η εξειδίκευση της αισθητικής στο καλλιτεχνικό έργο συμπυκνώνει πολύμορφες πολιτισμικές και κοινωνικές διεργασίες και αποτυπώνει συγκεκριμένους τρόπους πρόσληψης και κατανόησης του αισθητικά ωραίου. Η φιλοσοφική σκέψη είναι αδιάλειπτα παρούσα στο στοχασμό για τις σύνθετες σχέσεις που αναπτύσσονται ανάμεσα στην παραγωγή του αισθητικού κώδικα και στις κοινωνικές-πολιτισμικές του προϋποθέσεις και συνεπαγωγές. Ο προβληματισμός αυτός γίνεται αντιληπτός μέσω της επισκόπησης ρευμάτων και εξελίξεων στο χώρο της τέχνης (θέατρο, ζωγραφική, γλυπτική, κ.λπ.), αλλά και την παράθεση συγκεκριμένων φιλοσοφικών παρεμβάσεων σχετικά με αυτά τα ζητήματα (Καντ, Χέγκελ, Αντόρνο, κ.άλ.). Η επισκόπηση καλλιτεχνικών ρευμάτων με αισθητή παρουσία στο χώρο της ιστορίας της τέχνης δίνει λαβή για την εξέταση ειδικότερων ζητημάτων όπως οι υφέρπουσες κοινωνικές και ιδεολογικές παράμετροι στη διαμόρφωση του δραματικού-θεατρικού κειμένου, η αισθητική ταυτότητα και οι συνεχείς μεταπλάσεις της στα σύγχρονα συμφραζόμενα και ιδίως στην πράξη της κατανάλωσης και οι αισθητικές διαστάσεις σε δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους. Στο πλαίσιο της εν λόγω Θεματικής Ενότητας εξετάζονται επίσης γνωστικές απολήξεις και συνεπαγωγές της αισθητικής πρόσληψης, κατά πόσο μπορεί δηλαδή το ζητούμενο της αισθητικής να λειτουργεί ως μηχανισμός παραγωγής γνώσης και συναισθηματικής απελευθέρωσης.

3.2: Χώρος και κοινωνικές σχέσεις: παρεμβάσεις και αναδιατάξεις (26 ώρες μαθήματος και 14 ώρες εργαστηρίου)
Η παραγωγή του χώρου και η διάταξή του ενσωματώνει κοινωνικές σχέσεις και επιτελεί συχνά αθέατες εξουσιαστικές λειτουργίες. Ο τρόπος πρόσληψης και αξιολόγησης του χώρου, οι χρήσεις που τον συνοδεύουν και οι ορισμοί του, συνιστούν σύνθετες διαδικασίες που απασχολούν μόνιμα τον φιλοσοφικό στοχασμό. Στον σύγχρονο κόσμο η διαρρύθμιση του χώρου και οι επιδράσεις που προκαλούνται μετατρέπουν τα σχετικά ζητήματα σε μείζονα πολιτικά διακυβεύματα. Πως διαμορφώνεται και προσλαμβάνεται κοινωνικά ο χώρος στη μακρά ιστορική διάρκεια. Ποιες εκδοχές πολιτισμού και κοινωνικής επιλογής διατέμνουν την παραγωγή συγκεκριμένων χώρων; Ποιες κοινωνικές σχέσεις και εξουσιαστικές ιεραρχήσεις ανακύπτουν από τη δόμηση συγκεκριμένων μορφών χώρου; Ποιες αλλοτριωτικές ή άλλες επιπτώσεις καταγράφονται στο πλαίσιο των σύγχρονων (μητρο)πόλεων; Τα ερωτήματα αυτά συνθέτουν τη βασική δέσμη προβλημάτων τα οποία πραγματεύονται στο πλαίσιο της εν λόγω Θεματικής Ενότητας. Βασικό στοιχείο αυτής της διαπραγμάτευσης είναι η αναγνώριση του πολιτικού χαρακτήρα που υφέρπει στη δόμηση του χώρου, ως πεδίο ενσωμάτωσης κοινωνικών σχέσεων και ιδεολογικών-εξουσιατικών αναφορών.

3.3: Το αστικό φαινόμενο και η δημιουργία/επέκταση των πόλεων (26 ώρες διδασκαλία & 14 ώρες εργαστηρίου)
Η δημιουργία και η εξέλιξη των πόλεων αποτελεί πεδίο ιδιαίτερης μελέτης με ποικίλες προσεγγίσεις και αξιολογικές αποφάνσεις. Εάν άλλοτε η ανάπτυξή τους εντάσσεται σε ένα πλαίσιο κοινωνικής αισιοδοξίας και εξύμνησης των τεχνικών/τεχνολογικών επιτευγμάτων του ανθρώπου, άλλοτε η γιγάντωσή τους καταγγέλλεται ως σαφή ένδειξη δυσλειτουργίας και (τερατώδους) υπανάπτυξης! Ανεξάρτητα ωστόσο από τις αξιολογήσεις οι οποίες διατυπώνονται είναι αναμφίβολο πως η διαχείριση των ζητημάτων που αφορούν στη συλλογική συνύπαρξη εντός των πόλεων αναδεικνύονται ολοένα και περισσότερο σε πολιτικά διακυβεύματα με αντικρουόμενες αφετηρίες και στοχεύσεις. Αρκεί να μνημονευθεί στο σημείο αυτό το ζήτημα της δημόσιας υγείας και της οικιστικής ρύθμισης του χώρου για να καταστεί εύληπτη η μείζονα πολιτική διάσταση των σχετικών θεμάτων. Στο πλαίσιο της εν λόγω Θεματικής Ενότητας τα ερωτήματα αυτά πραγματεύονται σε συγκριτική προοπτική, ενώ έμφαση δίνεται στην περίπτωση της Αθήνας και στην εξέλιξή της από τον 19ο στον 20ο αιώνα. Ειδικότερα ερωτήματα που εξετάζονται αφορούν σε δημογραφικές εξελίξεις στην περιοχή της Πρωτεύουσας, στη δημόσιας υγεία, στις υποδομές που διαμορφώνονται στο χώρο, αλλά και στους κοινωνικούς διαχωρισμούς όπως αυτοί αποτυπώνονται στο χώρο μετά και την πληθυσμιακή έκρηξη που προκαλείται από την εσωτερική μετανάστευση τις δεκαετίες του '50 και '60 στην πόλη των Αθηνών.

3.4.: Τεκμήρια πολιτισμού: μνήμη και προοπτική (26 ώρες μαθήματος και 14 ώρες εργαστηρίου)
Στόχος της εν λόγω Θεματικής Ενότητας είναι η ανάπτυξη ενός προβληματισμού σχετικά με τη λειτουργία των τεκμηρίων στην αναπαραγωγή και διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης και εθνικής ταυτότητας. Δεν είναι τυχαίο ότι η διαφύλαξη και προβολή των πολιτιστικών προϊόντων αποτελεί μέριμνα της κρατικής πολιτικής. Οι επιβλητικοί, από άποψη αρχιτεκτονικής, μουσειακοί χώροι, και οι ιδιαίτερης φροντίδας καμπάνιες προβολής των μνημειακών τόπων και πολιτιστικών κληροδοτημάτων με στόχο την επικοινωνία συγκεκριμένων μηνυμάτων αποτελούν καθιερωμένες πρακτικές που πιστοποιούν για τη σημασία της συλλογικής μνήμης και της πολιτιστικής παρακαταθήκης. Στο πλαίσιο αυτό, η έννοια του αρχείου αναδεικνύεται σε βασικό πεδίο αναζητήσεων και κριτικού στοχασμού, καθώς εμπεριέχει κρίσιμες παραμέτρους στην κατασκευή της ιστορικής μνήμης και τη διαχείρισή της. Πιο εξειδικευμένες αναζητήσεις αναφέρονται στο χώρο της φιλμικής γραφή και του κινηματογράφου ως μέσου αποθήκευσης σημαντικών ιστορικών στιγμών και συλλογικών δράσεων.

3.5: Ο πολιτισμός στην καθημερινότητα (26 ώρες μαθήματος και 14 ώρες εργαστηρίου)
Πως δημιουργείται και αποτυπώνεται ο πολιτισμός στις καθημερινές κοινωνικές σχέσεις και διαδράσεις; Ποιες πρακτικές στο πεδίο του πολιτισμού προσεπενδύονται με μείζονες πολιτικές διαστάσεις ή αναδεικνύονται σε επίδικα αντικείμενα; Ποιες συλλογικές ταυτότητες διαμορφώνονται στο πλαίσιο της αέναης σημασιολόγησης των πολιτιστικών κληροδοτημάτων και των συμβολικών τους συγκείμενων; Στο πλαίσιο της εν λόγω Θεματικής Ενότητας ο πολιτισμός στην καθημερινότητα αντιμετωπίζεται ως μονίμως ανοικτό και ρευστό ερώτημα που επιδέχεται πολλαπλών κοινωνικών και ατομικών αποκρίσεων συχνά, αν όχι κατά κανόνα, ανταγωνιστικών μεταξύ τους. Ειδικότερα ερωτήματα που εγείρουν την επιστημονική απορία και συζήτηση με τη συνδρομή του φιλοσοφικού στοχασμού αποτελεί η παραγωγή πολιτισμού στις σύγχρονες συνθήκες των παγκοσμιοποιημένων οικονομιών, ο πολιτισμός ως πρακτική και ως μέγεθος, ως αξία και ως κατάσταση, καθώς και οι πολιτικές ταυτότητας που προκαλούνται στο πλαίσιο των σύγχρονων κοινωνικοπολιτικών διεκδικήσεων και συγκρούσεων.