Θεματικό Πεδίο 1: Φιλοσοφία & Σύγχρονη Προοπτική

Στο πλαίσιο του εν λόγω Θεματικού Πεδίου επιχειρείται να διαγνωσθούν συνεισφορές του φιλοσοφικού στοχασμού στο ιστορικό σήμερα. Πεδία της σύγχρονης κοινωνικής συνεργασίας και διαμάχης, όπως αυτά της οικονομίας, της πολιτικής και του πολιτισμού, προσεγγίζονται υπό τη φιλοσοφική οπτική του Πλάτωνα και άλλων σημαντικών εκπροσώπων της αρχαίας ελληνικής παράδοσης με στόχο να διαμορφωθούν όροι για σύνθετες ή και πρωτότυπες προσεγγίσεις. Είναι εφικτή η συμπερίληψη συστημάτων σκέψης που σφυρηλατήθηκαν αιώνες πριν σε συλλογιστικές οι οποίες διαμορφώνονται στο πλαίσιο του σημερινού διεθνοποιημένου περίγυρου; Μπορούμε να αντλήσουμε γνωστική ωφέλεια από την παρακαταθήκη του φιλοσοφικού στοχασμού στη διαπραγμάτευση ζητημάτων που αναφύονται με κρίσιμους όρους στο σύγχρονο κόσμο; Μπορούν να προκληθούν απτές ωφέλειες από την επίπονη αυτή γνωστική άσκηση επικαιροποίησης ή μεταφοράς του φιλοσοφικού στοχασμού στον ενεστώτα χρόνο; Τι όρια ή ευκαιρίες ανακύπτουν από την επίπονη, αλλά εξόχως θελκτική, αυτή νοητική βάσανο; Η απάντηση των ερωτημάτων αυτών διασυνδέεται άρρηκτα με την υπαρξιακή αγωνία που διαμορφώνεται στο πλαίσιο των σύγχρονων κοινωνιών της διακινδύνευσης, της αβεβαιότητας και της νοηματικής αποσάρθρωσης. Ενδεχομένως η γνωστική αξιοποίηση της πλατωνικής φιλοσοφίας να μην αποφέρει τα θεαματικά αποτελέσματα που αιτείται ο σύγχρονος εργαλειακός λόγος. Χωρίς αυτή, ωστόσο, η αντιμετώπισή τους δεν μπορεί παρά να είναι λειψή και ανυπόφορα «τεχνοκρατική».

1.1. Φιλοσοφία, Οικονομία και Πολιτική: αντινομίες και προοπτικές (26 ώρες μαθήματος και 14 ώρες εργαστηρίου)
Η εν λόγω Θεματική Ενότητα είναι αφιερωμένη στην αναζήτηση των φιλοσοφικών και ιστορικών θεμελίων ανάδυσης της σύγχρονης «κοινωνίας της αγοράς» και της επιχειρηματικής δράσης που τη διαμορφώνει. Η μετάβαση στη νεωτερικότητα εγκαινιάζει ιστορική περίοδο με πρωτόφαντες αλλαγές στους τρόπους παραγωγής και αναπαραγωγής των κοινωνιών, καθώς και στις πολιτικές που διαμορφώνονται στο πλαίσιο αυτών των μετασχηματισμών. Ιδεολογικές εκλογικεύσεις και δικαιολογήσεις των εξελίξεων οι οποίες λαμβάνουν χώρα στο πλαίσιο της νεωτερικότητας, άμεσα διασυνδεδεμένες με έννοιες όπως αυτές της ιδιοκτησίας, της ελευθερίας και της ισότητας, αποτελούν επίσης πεδίο συστηματικού προβληματισμού. Η ιστορική και φιλοσοφική επισκόπηση αυτών των κολοσσιαίων μετασχηματισμών αποτελεί αναγκαίο όρο ώστε να καταστεί εφικτή η νοητική διαχείριση των σύγχρονων εξελίξεων στις διεθνοποιημένες κεφαλαιοκρατικές οικονομίες. Αποτελεί επίσης αναγκαία προϋπόθεση ώστε να γίνουν αντιληπτές οι συνοδεύουσες επιπτώσεις του σύγχρονου οικονομικού πράττειν στα διασυνδεδεμένα με αυτό πεδία της πολιτικής και της οικονομίας. Η αποδυνάμωση των «εθνών-κρατών, η ισχυροποίηση της θέσης υπερεθνικών «παικτών» στις σύνθετες διαδικασίες διαμόρφωσης και υλοποίησης της κρατικής πολιτικής, η ρευστοποίηση ή και εξάλειψη πολιτικών ταυτοτήτων, καθώς και τα ακατάσχετα «ελλείμματα δημοκρατίας» που παρατηρούνται σε εθνικούς ή υπερ-εθνικούς θεσμούς συνθέτουν κρίσιμα ζητήματα με σημαντικές όσο και άδηλες προεκτάσεις. Ο φιλοσοφικός στοχασμός για τα εν λόγω προβλήματα προτείνεται ως αναντικατάστατη γνωστική σκευή ιδίως εάν πρόκειται να αναμετρηθεί κανείς με την οξεία κοινωνικοοικονομική κρίση που μαστίζει τις σύγχρονες κοινωνίες.

1.2. Αξίες, κοινωνική συνύπαρξη και αισθητική (26 ώρες μαθήματος και 14 ώρες εργαστηρίου)
Στο πλαίσιο της εν λόγω Θεματικής Ενότητας εξετάζεται το σύνθετο πλέγμα σχέσεων ανάμεσα στις αξίες, στην κοινωνική συνύπαρξη και στην αισθητική. Η αναπαραγωγή των κοινωνιών, διεργασία η οποία αναφέρεται σε υλικά και πολιτισμικά προϊόντα, συνδέεται με συγκεκριμένες κάθε φορά επιλογές και προτιμήσεις με τις οποίες διαχωρίζεται το αισθητικά αποδεκτό από το απαράδεκτο και το ηθικά ζητούμενο από το καταδικαστέο. Ποιες αξίες αναγνωρίζονται ως «οικουμενικές» ή επιβεβλημένες να διαφυλάσσονται και προάγονται; Πως οι αξίες αυτές διαμορφώνουν και διαμορφώνονται από την ιστορική δυναμική της κοινωνικής συνύπαρξης; Πως οι αισθητικοί κανόνες και τα συνοδευτικά πρότυπα επενεργούν στην κοινωνική συνύπαρξη; Πως επιδρά η τέχνη στην αναπαραγωγή κοινωνικών σχέσεων, αξιακών κωδικοποιήσεων και ιδεολογικών σχηματοποιήσεων; Η επεξεργασία αυτών των ερωτημάτων διενεργείται με τη συστηματική εξέταση της φιλοσοφίας του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη σχετικά με την τέχνη, το ωραίο και την αισθητική, προκειμένου κατόπιν να εξεταστούν σύγχρονες προσεγγίσεις για την τέχνη και την κοινωνική παραγωγή της. Στο επίκεντρο του προβληματισμού τίθεται η ηθική αξία της τέχνης στον Πλάτωνα και η έννοια του ωραίου, η μίμηση και η γνωστική αξία των μιμητικών τεχνών στον Αριστοτέλη, καθώς και η σχέση ανάμεσα στην τέχνη και στην πραγματικότητα. Στο σύγχρονα συμφραζόμενα η σχέση ανάμεσα στις αξίες, στην κοινωνική συνύπαρξη και στην αισθητική εξετάζεται με αναφορές στις σύγχρονες εικαστικές τέχνες, το κινηματογράφο και την επονομαζόμενη ως ποπ κουλτούρα (pop culture).

1.3. Σύγχρονα ψυχολογικά αδιέξοδα και οι απαντήσεις της φιλοσοφίας (26 ώρες μαθήματος και 14 ώρες εργαστηρίου)
Η κρίση νοήματος, η ψυχολογική απομόνωση και ανασφάλεια που ενδημούν σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο στην καθημερινότητα των σύγχρονων κοινωνιών αποτελούν αντικείμενα ανάλυσης στο πλαίσιο της εν λόγω Θεματικής Ενότητας. Η προσέγγιση αυτών των ζητημάτων θέτει από φιλοσοφική σκοπιά το ζήτημα του «ευ ζειν», συνθήκη η οποία δεν επαφίεται σε εξωτερικούς τυχαίους παράγοντες αλλά ανακύπτει ως σκόπιμο και συνειδητό ενέργημα συντονισμού και εξισορρόπησης σώματος και ψυχής, ατόμου και κοινωνικού περίγυρου, έτσι ώστε να αποτρέπεται η εμφάνιση ψυχολογικών αδιεξόδων και κρίσεων. Το αίτημα να προσεγγισθεί με συστηματικό τρόπο η πολυδιάστατη δέσμη των θεμάτων που ανακύπτουν στο πλαίσιο αυτής της προβληματικής που επιχειρεί να αντιμετωπίσει από κοινού ψυχή και σώμα, άτομο και κοινωνία, οδηγεί αναπόδραστα σε διεπιστημονικές προσεγγίσεις έτσι ώστε να φωτιστούν ποικίλες πλευρές και διαστάσεις. Γνωστικές εξειδικεύσεις στο χώρο της φιλοσοφίας, της (κοινωνικής) ψυχολογίας, και της ιστορίας των ιδεών, συνδυάζονται ώστε να αναδειχθούν οι συνεισφορές του επιστημονικού στοχασμού στην αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων. Από τους Προσωκρατικούς, τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, μέχρι τις σύγχρονες προσεγγίσεις του υπαρξισμού (Σάρτρ) και της ψυχολογίας (Φρόϋντ, Λακάν), η νοητική βάσανος βρίσκεται σε διαρκή διάλογο με τα υπαρξιακά ζητήματα που τίθενται σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο και τα οποία αναμφίβολα ανακύπτουν με οξύτητα στο σύγχρονο κόσμο. Η κρίση νοήματος, η ψυχολογική απομόνωση και ανασφάλεια του σύγχρονου πολίτη, η αποσάρθρωση των συλλογικών ταυτοτήτων στις σύγχρονες «κοινωνίες χωρίς κέντρο» αποτελούν πλέον δομικά τους στοιχεία με καταλυτικές επιδράσεις στη διαμόρφωση των όποιων συλλογικών σχεδιασμών και επιδιώξεων. Με τη συνδρομή της φιλοσοφικής σκέψης επιχειρείται να ενεργοποιηθούν νοηματικοί και γνωστικοί πόροι που θα συντρέξουν έναν γόνιμο προβληματισμό αναφορικά με αυτά τα ζητήματα.

1.4. Φιλοσοφία και Γλώσσα (26 ώρες μαθήματος και 14 ώρες εργαστηρίου)
Η γλώσσα ως κοινωνική μορφή παραγωγής νοήματος και πολιτισμικής έκφρασης αποτελεί αντικείμενο εκτεταμένου διεπιστημονικού στοχασμού. Ο λόγος αυτής της ενασχόλησης συνδέεται με την πρωταρχικής σημασίας λειτουργία της γλώσσας στην κατασκευή του κοινωνικού κόσμου και των νοηματικών του προσλήψεων στις ποικίλες εκδοχές του. Η γλώσσα, μακράν του να συνιστά απλώς αγωγό μεταφοράς πληροφορίας ή αντανάκλαση ενός δεδομένου όσο και «αντικειμενικού» κοινωνικού υπάρχοντος, αποτελεί μηχανισμό παραγωγής νοήματος, συμβολικής διάδρασης και παραγωγής λόγων (discourses) με τους οποίους επιτυγχάνονται ανταγωνιστικές μορφές θέασης και αντιληπτικής πλαισίωσης της «πραγματικότητας». Σχήματα μεταφοράς, γλωσσικές επινοήσεις, εκφραστικές τεχνοτροπίες και ιδιωματικές εξειδικεύσεις αποτελούν ενδεικτικές διαστάσεις της παρεμβατικής λειτουργίας της γλώσσας στην κατασκευή του κοινωνικού κόσμου. Στο πλαίσιο της εν λόγω Θεματικής Ενότητας αξιοποιείται ο εξαιρετικά πλούσιος φιλοσοφικός στοχασμός για τα σχετικά ζητήματα με στόχο να αναπτυχθούν προβληματισμοί για την κρίσιμη ιδεολογική και πολιτική σημασία της γλώσσας και των σχέσεων εξουσίας που παράγονται, επικυρώνονται ή ανατρέπονται στο πλαίσιό της. Από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη και την εξέταση της ρητορικής, μέχρι τις σύγχρονες προσεγγίσεις των Wittgenstein, Austin και Searle, εποπτεύονται οι σύνθετες προσεγγίσεις στην ανάλυση της γλώσσας ως μηχανισμός συγκρότησης ιεραρχικών σχέσεων και σχέσεων εξουσίας, ρητορικών κατεξουσιάσεων και ιδεολογικών σχηματοποιήσεων.