Θεματικό Πεδίο 2: Επιστήμες & Τεχνολογία

Οι επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις εκτός από τις ποικίλες κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές επιπτώσεις τους εγείρουν ταυτόχρονα μείζονα ηθικά και αξιακά ζητήματα καθώς αντανακλούν ευρύτερες κοινωνικές επιλογές και διεργασίες. Η επιστημονική γνώση δεν διενεργείται σε κοινωνικό κενό, αλλά παράγεται σε συγκεκριμένα ιστορικά συμφραζόμενα. Έχει τις συνθήκες ύπαρξης και παραγωγής της και διαμορφώνει συγκεκριμένους τρόπους «ανάγνωσης» της κοινωνικής και φυσικής πραγματικότητας. Στόχος των Θεματικών Ενοτήτων του συγκεκριμένου Θεματικού Πεδίου είναι η πραγμάτευση της επιστήμης ως μέσου περιγραφής και ερμηνείας του φυσικού και κοινωνικού κόσμου η οποία υπακούει ακριβώς σε συγκεκριμένους κανόνες εσωτερικής δόμησης και εγκυρότητας, αλλά ταυτόχρονα συνδέεται με –ή απολήγει σε- ευρύτερες αξιακές και κοινωνικοπολιτικές παραμέτρους. Στο πλαίσιο αυτό, ζητήματα όπως αυτά των φυσικών φαινομένων και των επιπτώσεών τους, των τεχνολογικών επιτευγμάτων και της σύγχρονης πληροφορικής τεχνολογίας, αλλά και κρίσιμα ερωτήματα βιο-ηθικής τάξης, αποτελούν πεδία στα οποία οφείλει ο κριτικός στοχασμός να ενσκήπτει αδιάλειπτα και με τη δέουσα επιστημονική ευθύνη.

2.1 Φυσικά φαινόμενα: ερμηνείες και σύγχρονη προβληματική (26 ώρες μαθήματος και 14 ώρες εργαστηρίου)
Αντικείμενο στην εν λόγω Θεματική Ενότητα είναι ο περί της φύσεως φιλοσοφικός στοχασμός που εκκινεί με την περιέργεια για τη σύνθεση του σύμπαντος που περιβάλλει την ανθρώπινη ύπαρξη. Τα φυσικά φαινόμενα, το πλανητικό και ηλιακό σύστημα, οι αστέρες, η γη, το νερό, τα πετρώματα, τα ηφαίστεια, οι σεισμικές δονήσεις και τα ποικίλα οικοσυστήματα, αποτελούν περιοχές ενδιαφέροντος με κρίσιμες απολήξεις στη λειτουργία των σύγχρονων κοινωνιών. Τεκμήριο αυτής της κρισιμότητας είναι η ολοένα και εντεινόμενη στις τελευταίες δεκαετίες ενασχόληση με το περιβάλλον και την οικονομική ανάπτυξη ως αντικρουόμενων ή, τουλάχιστο, μη εναρμονιζόμενων πάντα μεταξύ τους στόχων. Στο πλαίσιο αυτό, η συζήτηση για την αξιοποίηση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ηλιακή, αιολική, γεωθερμική, υδροηλεκτρική) αποκτά επίκαιρο όσο και κρίσιμο χαρακτήρα, ιδίως εάν συνυπολογιστεί ο διάχυτος φόβος που έχει εκλυθεί από πρόσφατα ατυχήματα σε εργοστάσια παραγωγής πυρηνικής ενέργειας. Ο περί της φύσης φιλοσοφικός στοχασμός είναι εξαιρετικά πλούσιος και θέλγει σε συνεχή διάλογο. Σημαντικές εκφράσεις της αρχαιοελληνικής κοσμοθεωρίας για τη φύση, όπως αυτές διαμορφώνονται από προσωκρατικούς φιλοσόφους, την Πλατωνική σκέψη και αυτήν του Αριστοτέλη, μέχρι τις νεότερες προσεγγίσεις (Γαλιλαίος, Νεύτωνας, Χέγκελ) συνιστούν corpus φιλοσοφικού στοχασμού αναγκαίου για την κατανόηση και αντιμετώπιση των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν οι σύγχρονες κοινωνίες.

2.2 Από το Big-Bang στο σήμερα (26 ώρες μαθήματος και 14 ώρες εργαστηρίου)
Πως γίνεται αντιληπτή η αρχή του Σύμπαντος; Τι εικάζεται για το Big Bang, τη μεγάλη έκρηξη; Ποια υπήρξε η εξέλιξη και η δομή του Σύμπαντος από τότε μέχρι σήμερα; Τα ερωτήματα αυτά αποτελούν τους βασικούς άξονες προβληματισμού ο οποίος αναπτύσσεται στο πλαίσιο της συγκεκριμένης Θεματικής Ενότητας. Στις ειδικότερες αναζητήσεις περιλαμβάνονται περιγραφές και θεωρητικές επεξηγήσεις για τη δημιουργία του ηλιακού συστήματος, τις «μαύρες τρύπες», αλλά και των σημαντικών συμβάντων που σημειώθηκαν στον 20ο αιώνα στη Σιβηρία (Tunguskha & Sikhote). Η εξέλιξη και η δομή του Σύμπαντος επισκοπείται με αναφορά στη θεωρία της σχετικότητας και σε εξελίξεις που λαμβάνουν χώρα στο πλαίσιο της σύγχρονης κοσμολογίας. Στο πλαίσιο αυτό εξετάζεται το ζήτημα του χρόνου, καθώς και τα στάδια στη δημιουργία και εξέλιξη των άστρων.

2.3. Ηθική και επιστήμη- Βιοηθική και εξέλιξη της επιστήμης (26 ώρες μαθήματος και 14 ώρες εργαστηρίου)
Η επιστήμη δεν αποτελεί αξιολογικά ουδέτερη κοινωνική δραστηριότητα, αλλά έχει συγκεκριμένες ιστορικές αναφορές και αξιακές προϋποθέσεις. Στη διαδικασία παραγωγής της επιστημονικής γνώσης και πράξης υπεισέρχονται μείζονα ηθικά διλλήματα καθώς οι επιδιωκόμενες στοχεύσεις βρίσκονται σε συνεχή διαπραγμάτευση με αξιακές παραμέτρους που συγκροτούν την κοινωνική συνύπαρξη και δυναμική. Ορατό πεδίο ανάδειξης αυτών των διλημμάτων και των σύνθετων κοινωνικών καθορισμών που συντρέχουν αποτελεί η τεχνολογία και τα επιτεύγματά της, όσο και οι επιστημονικές εξελίξεις που άπτονται άμεσα του ανθρώπου ως έμβιου όντος. Πως οριοθετείται το επιστημονικά και ηθικά επιτρεπτό από το καταδικαστέο; Ποια τα όρια της ανθρώπινης παρέμβασης σε διάφορες φάσεις του ανθρώπινου βίου; Τι νομικά ζητήματα ανακύπτουν στο πλαίσιο των σύγχρονων επιστημονικών και τεχνολογικών εξελίξεων και ποιες πιθανές απαντήσεις μπορούν να προσφερθούν; Στο πλαίσιο αυτής της συλλογιστικής στόχος στην εν λόγω Θεματική Ενότητα είναι η ανάπτυξη ενός προβληματισμού για τα κρίσιμα ζητήματα που καλείται να αντιμετωπίσει ο σύγχρονος κόσμος, καθώς και για τους σύνθετους τρόπους με τους οποίους η επιστήμη επηρεάζει τις αντιληπτικές διόπτρες κατανόησης και αξιολόγησης των κοινωνικών και πολιτικών σχέσεων.

2.4 Πληροφορική και ψηφιακή τεχνολογία (26 ώρες μαθήματος και 14 ώρες εργαστηρίου)
Σκοπός αυτής της Θεματικής Ενότητας είναι να εισάγει κριτικά σε ζητήματα που ανακύπτουν σε πλείστες περιοχές της κοινωνικής συνύπαρξης σε παγκόσμιο επίπεδο από τη χρήση τεχνολογιών της πληροφορικής και της ψηφιακής τεχνολογίας. Η ασύλληπτη μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες μεταβίβαση και ανταλλαγή πληροφοριών με την ανάπτυξη του διαδικτύου (internet) επέφερε τεκτονικές αλλαγές στους τρόπους επικοινωνίας, αλλά και στην αντιληπτική πλαισίωση του κόσμου και των δυνητικών του κατευθύνσεων. Ήδη σε επίπεδο πολιτικής ρύθμισης και οργάνωσης οι απόψεις για τη δυνατότητα οργανωτικών τύπων άμεσης δημοκρατίας με την εκτεταμένη χρήση του διαδικτύου πυροδοτεί ατέρμονες αντιπαραθέσεις σχετικά με τις παράπλευρες επιπτώσεις μιας τέτοιας εξέλιξης ή τις πραγματικές προϋποθέσεις που συντρέχουν για την υλοποίησή της. Στα σύγχρονα ζητήματα που προκαλούν αντιπαραθέσεις συγκαταλέγεται επίσης και αυτό της παραγωγής λογισμικού (software), των βασικών δηλαδή εργαλείων χρήσης των ηλεκτρονικών υπολογιστών (hardware), και των αθέατων συχνά επιπτώσεων ή παραδοχών που συγκαλύπτονται πίσω από νομικές μορφές και εμπορικές λειτουργίες. Ειδικότερες περιοχές ανάλυσης διαμορφώνουν ζητήματα όπως αυτό των πνευματικών δικαιωμάτων στο σύγχρονο κόσμο της ταχύτατης και ανεξέλεγκτης εν πολλοίς διακίνησης ψηφιακού υλικού, των ατομικών δικαιωμάτων και των δυνητικών κινδύνων που ελλοχεύουν σε πρακτικές κρυφής και ανομολόγητης επιτήρησης επιλογών και προτιμήσεων, οι διαδραστικές πρακτικές που αναπτύσσονται σε τεχνολογίες διαδικτύου όπως τα επονομαζόμενα μέσα «κοινωνικής δικτύωσης» (social media) και η σημασία τους σε σειρά εκφάνσεις της κοινωνικής και πολιτικής σφαίρας, καθώς τα αναδυόμενα επιχειρηματικά μοντέλα που συνοδεύουν την παραγωγή λογισμικού είτε σε «ανοικτή» (open source) είτε σε ιδιόκτητη (proprietary) μορφή.